مرحلهء دوّم - از سال 135 تا سال 203 يا 202 است كه سال شهادت امام رضا عليه السّلام است كه حركت و مبارزه از يك نقطهء بالاتر از سال 61 و عميق‌تر و گسترده‌تر از آن ، منتها با مشكلات جديدى آغاز مىشود و رفته‌رفته اوج پيدا مىكند ، گسترش پيدا مىكند ، قدم به قدم به پيروزى نزديك مىشود تا سال شهادت امام هشتم . و اين‌جا باز حركت متوقف مىشود . مرحله سوّم - با رفتن مأمون به بغداد در سال 204 و شروع خلافت مأمونى ، كه يكى از فصل‌هاى بسيار دشوار در زندگى ائمه عليهم السّلام است ، فصل جديدى آغاز مىشود كه فصل محنت ائمه است . با اين‌كه گسترش تشيع در آن روزها بيش از هميشه بود - به اعتقاد بنده محنت ائمه هم آن روزها بيش از هميشه بوده - اين همان دورانى است كه به گمان بنده تلاش و مبارزه براى هدف بلند مدت است . يعنى ائمه براى پيش از غيبت صغرى ديگر تلاش نمىكنند ، بلكه زمينه‌سازى مىكنند براى بعدها و اين دوران از سال 204 ادامه پيدا مىكند تا سال 260 كه سال شهادت امام عسكرى عليه السّلام و شروع غيبت صغرى است . هريك از اين سه دوره خصوصياتى دارد كه بنده اجمالا خصوصيات اين دوره‌ها را عرض مىكنم . مشكلات موجود در آغاز دورهء اوّل 1 . جوّ رعب و وحشت دورهء اول ، كه دورهء امام سجاد عليه السّلام و امام باقر عليه السّلام و بخشى از دوران امام صادق عليه السّلام است ، كار با دشوارى فراوان آغاز مىشود . حادثهء كربلا تكان سختى در اركان شيعه ، بلكه همه جاى دنياى اسلام وارد كرد . قتل و تعقيب و شكنجه و ظلم ، سابقه داشت ، اما كشتن پسران پيغمبر و اسارت خانوادهء پيغمبر و بردن اين‌ها شهر به شهر و بر نيزه كردن سر عزيز زهرا عليهما السّلام - كه هنوز بودند كسانى كه بوسهء پيغمبر بر آن لب و دهان را ديده بودند - چيزى بود كه دنياى اسلام را مبهوت كرد . كسى باور نمىكرد كه كار به اينجا بكشد . اگر اين شعرى كه به حضرت زينب عليها السّلام منسوب است درست باشد : ما توهمت يا شقيق فؤادى * كان هذا مقدّرا مكتوبا « 1 »

--> ( 1 ) . محمد باقر مجلسى ، بحار الانوار ، ج 45 ، ص 115 .